Stary rynek

Rynek w Mińsku Maz., zwany w dokumentach źródłowych jako Stary Rynek, powstał w czasie lokacji miasta w 1421r. Nadmienić jednak należy, iż miasto zostało założone w oparciu o istniejącą już osadę targową, o czym świadczy wrzecionowaty układ ulic starego Mińska, biegnących z południowego zachodu na północny wschód wzdłuż rzeki Srebrnej. W związku z przeniesieniem osady na prawa miejskie, układ urbanistyczny osady poddano pewnej regulacji. Przede wszystkim nakreślono prostokątny zarys placu rynkowego, który w zasadzie nie uległ większym zmianom (z wyjątkiem pierzei północnej, zmienionej w czasie budowy traktu brzeskiego na pocz. XIX w.). Rynek ukształtowany został na modłę średniowieczną, z jego narożników wychodziły ulice na południe: Lubelska - obecnie Siennicka i Nadrzeczna, na zachód i wschód -Warszawska i na północ: droga ku cmentarzowi - obecnie ul. Ogrodowa i ul. Łysobyki - obecnie ul. Kościelna. Warto dodać, iż średniowieczny miński rynek, którego wymiary wynoszą ok. 90 x 110 m. jest większy od rynku Starej Warszawy (ok. 70x90), ale jest mniejszy od rynków znajdujących się we wsiach (dawnych renesansowych miasteczek) w Jeruzalu (ok. 120x100), Stanisławowie (ok. 130x160) i Latowiczu (ok. 260x180).

Mińsk średniowieczny rozwijał się na wschodnim, lewym brzegu rzeki Srebrnej i nie musiał przez dłuższy czas przekraczać swą zabudową tej naturalnej granicy. Jednakże miasto wchłonęło z czasem tereny na południe, sąsiadujące ze wsią Górki (wieś ta jest wymieniana w aktach metrykalnych do l poł. XVIII w.). Tu właśnie, niedaleko grobli (obecnie most na ul. Mareckiego), znajduje się Plac Wolności - dawny rynek wsi Górki, pełniący funkcje pomocnicze do rynku głównego w Mińsku. Rynek ten został ukształtowany nieco później niż miński, ale jeszcze zgodnie ze średniowiecznymi zasadami - z ulicami wychodzącymi z narożników. Powstał u wylotu z miasta gościńca lubelskiego, tj. drogi na Lublin przez Siennicę i Latowicz. Dodać trzeba, iż Mińsk, po włączeniu w jego granice miasta Sendomierza (o którym jeszcze wspomnimy) miał jeszcze trzeci rynek. Był nim rynek sandomierski, którego z czasem zaczęto nazywać Nowym Rynkiem (obecnie pl. Kilińskiego) w przeciwieństwie do mińskiego, nazwanego Starym Rynkiem.

Stary Rynek stanowił do lat 50. naszego stulecia centrum życia miejskiego oraz handlowo- gospodarczego. Tu stale odbywały się targi. Jak należy przypuszczać, przy rynku znajdował się drewniany ratusz miejski, zapewne piętrowy, o którym wspomina historyk Tadeusz Lalik w monografii "Dzieje Mińska Mazowieckiego 1421-1971", Warszawa 1976 (s. 81). Drewnianą budowlę z wieżą (już jako nieco zaniedbaną i znajdującą się prawie w ruinie) wymieniają jeszcze archiwalne dokumenty Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych Królestwa Polskiego z początku XIX w. Jak należy przypuszczać, ze względu na zły stan techniczny jeszcze w l połowie tego stuleciazostała ona rozebrana (w późniejszych archiwaliach nie jest już wymieniana).

W połowie XIX w. biuro burmistrza znajdowało się przy ul. Warszawskiej, między dawną posesją Osetowskich (obecnie nr 148/150) a apteką Wojewódzkiego (nr 132, obecnie obiekt nie istnieje).

W okresie II wojny światowej, do sierpnia 1942r. rynek znajdował się na terenie getta utworzonego przez okupanta dla miejscowej ludności żydowskiej. Przy rynku od strony zachodniej w murowanym piętrowym budynku urzędował Judenrat. Po wojnie w budynku tym mieścił się sklep Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska". W chwili likwidacji getta (22 VIII 1942 r), rynek stanowił miejsce koncentracji mińskich Żydów, skąd w asyście niemieckich żołnierzy byli eskortowani na rampę kolejową, by udać się w ostatnią drogę do obozu zagłady w Treblince. W dniu 15 V 1944r. na rynku rozegrały się również i inne tragiczne wydarzenia. Niemcy, za zgładzenie agronoma powiatowego Kammertenza - (z wyroku Polskiego Państwa Podziemnego) zastrzelili ok. 15 osób i podpalili budynki w pierzei południowej. Miejsce kaźni upamiętnia dziś tablica. Po wojnie, na początku lat 50. na rumowisku zostało zlokalizowane budownictwo osiedlowe ZOR (Zakładu Osiedli Robotniczych) z głównym budynkiem zwanym "Pod Filarami". W latach 60. uporządkowano ścianę wschodnią rynku przez wybudowanie ciągu bloków mieszkalnych. Między blokami zachowano jedyną kamienicę murowaną, w której mieściła się apteka Michała Pfadta. Najpóźniej uporządkowano stronę zachodnią rynku, w której zachowały się zabytkowe drewniane domy mieszczańskie, opisywane przez architekta Mariana Benko. Budynki te zanim zostały rozebrane w latach 70., zostały również uwiecznione przez znanego reżysera Andrzeja Wajdę w filmie "Brzezina". Zachodnia strona rynku została zabudowana dopiero w drugiej połowie lat 90. przez Spółdzielnię Mieszkaniową "Przełom".

Targowisko na Starym Rynku funkcjonowało do końca lat 50. W 1958r. zostało przeniesione na plac przy ul. Warszawskiej i Kopernika, a w latach 70. na plac przy ul. Chełmońskiego. gdzie do dziś się znajduje (trzeba też wspomnieć, iż bardzo krótko targ funkcjonował też przy dawnym POM-ie).

W 1960r. z rynku został zerwany bruk (wbrew zaleceniom konserwatora zabytków) i założono skwer. Obecnie trwają starania nad przywróceniem, chociażby częściowego, wyglądu pierwotnego - historycznego placu rynkowego. Na nim zlokalizowano Pomnik - Monument Niepodległości - symbolizujący walkę mieszkańców miasta i powiatu o niepodległość Ojczyzny który odsłonięto 17 VIII 2000r.

Opracowali: Mariusz Dzienio, Janusz Kuligowski (TPMM)

		Rynek na Górkach przy ul. Siennickiej, róg Mireckiego (obecnie pl. Wolności), fot. przełom XIX i XX w., sepia. Tu handlowano nabiałem i drobiem jeszcze w okresie międzywojennym.
		Targ w rynku na przełomie XIX i XX w fot, sepia. Została opublikowana w monografii: Dzieje Mińska Mazowieckiego..., s.105, tamże mylnie datowana na okres międzywojenny
		7 Pułk Ułanów na Starym Rynku podczas święta pułkowego 23 marca 1924r. Fot. cz.-biała. W uroczystościach tych wziął udział marszałek Józef Piłsudski (1867-1935). który przybył w charakterze prywatnym. Obserwował rewię i defiladę oddziałów. Marszałek do pułku, gdzie rezydowała jego Kasztanka, przybywał nie zapowiadany jeszcze kilkakrotnie, czasem z żoną i córkami. Jedna z takich wizyt miała miejsce jesienią 1926r. Rynek był głównym miejscem uroczystości miejskich i państwowych.
		Mińsk Mazowiecki, Rynek - Markt Platz. Nakł. Ksieg. i Druk "Lewita", cz-biała, 1916-1917. Widok od strony południowo-zachodniej. wykonane z okna budynku piętrowego, stojącego od strony zachodniej - dziś nieistniejącego podczas trwania cotygodniowego targu. Z lesej bryła kościoła, z prawej kamienica murowana na rogu ul. Warszawskiej i ul. Łysobyki (obecnie Kościelna).
		Mińsk Mazowiecki. Rynek w czasie targu. Nakład Br. Borkowskiej w Mińsku Mazowieckim, Fr. Karpowicz, Warszawa (87626), cz-. biała, ok. 1922. Widok od strony południowo-wschodniej. W głębi od strony prawej, nie istniejące już budynki bezpośrednio przylegające do parku, przy rogu ul. Warszawskiej i Ogrodowej. Zdjęcie wykonane w tym samym dniu, co karta (nr 8) z widokiem na kościół. Widać identyczne usytuowanie zaprzęgów konnych i te same postacie.