Pałac Dernałowiczów

Pałac w Mińsku Mazowieckim jest najświetniejszym zabytkiem architektury świeckiej w mieście. Według najnowszych badań pierwotna budowla została wybudowana w XVI wieku przez Wolskich, właścicieli Sendomierza, jako dwór obronny z narożnymi cylindrycznymi wieżami. Dopiero w XVII w. obiekt został przekształcony w alkierzowy pałac przez Warszyckich, koleinych właścicieli Mińska (w tym okresie byli oni jednocześnie właścicielami Sandomierza) Inicjatorem tego przedsięwzięcia był Stanisław Warszycki (1599 -1681) magnat, właściciel rozległych dóbr głównie w Małopolsce. Mińsk, którego również był właścicielem, stanowił jedną z wielu jego siedzib (tzw. Pobocznych) przy okazji pobytu w Warszawie. W XVIII w. przypada kolejna, mało znana rozbudowa pałacu, m.in. z tego okresu pochodzi rokokowy kominek w sieni. Najważniejszą jednak przebudowę pałacu dokonali Jezierscy. W latach 1807-1870 byli oni właścicielami miasta i dóbr ziemskich Mińsk. W latach 1825-1828 obiektowi nadano obecną klasycystyczną postać. Pałac został podwyższony o jedną kondygnację, co spowodowało zmianę nachylenia dachu na mniej stromą. Dotychczasowe elewacje boczne, mające charakter alkierzy, w wyniku zmian architektonicznych stały się ryzalitami.

Przed 1855r. runął południowo-wschodni narożnik pałacu. Wydarzenie to spowodowało kolejną przebudowę, którą dokonał następca rodu Jezierskich - Seweryn Doria Dernałowicz. m. in. dobudował boczne klatki schodowe, a główną przekształcono. Dostawiono także dwa tarasy (od strony wschodniej i zachodniej) .

Od 1870r. właścicielem pałacu, miasta i dóbr ziemskich - Mińsk był Seweryn Doria Dernałowicz z Repek k. Sokołowa Podlaskiego, (syn Stefana i Pelagii z książąt Puzynów). Urodził się w 1831r., w Stefanowie pow. rochaczewski gub. mohylewskiej). Jak już wspomniano, dobra te nabył od Karola Jezierskiego na mocy kontraktu z dnia 21 marca 1870r. zawartego przed Włodzimierzem Kretkowskim- rejentem za kwotę 150 000 rubli srebrem. W tym okresie dobra te znane pod nazwa hipoteczną jako Majetność Ziemska Mińsk składały się z miasta Mińska, z folwarków Mińsk i Mikanów, młynów Jasionka, Tartak i Stankowizna oraz osad karczemnych we wsiach Arynowie, Cielechowiźnie, Pohulance, Kędzierak, Mikanowie i przy stacji kolei żelaznej w Mińsku, - osad czynszowych Huta i Stasinów przyległych. Cała majętność obejmowała powierzchni morgów 3613, prętów 25 miary nowopolskiej, tj. 2023 ha 33 arów i położona była w Gminie Mińsk, Powiecie Nowo-Mińskim Guberni Warszawskiej (cytat zgodny z oryginałem).

Dzięki parcelacji terenów dworskich bezpośrednio przylegających do Mińska, miasto mogło się rozwijać, głównie w kierunku zachodnim i południowo-zachodnim. Pod koniec lat 70. XIX w. zostały rozparcelowane grunty, które stanowią dzisiaj tereny między ulicami Kazikowskiego a Kościuszki i Warszawską a dworcem kolejowym. Jeszcze w tamtym stuleciu powstały wille za torami, dziś ul. gen K. Sosnkowskiego i Stankowizna. Dopiero w okresie międzywojennym miasto powiększyło się m.in. o byłe grunty folwarczne, położone na północ od ul. Warszawskiej. W ten sposób powstała dzielnica Mińsk - Ogród Miasto, nazwana później Nowym Miastem.

Należy dodać, iż Seweryn Doria Dernałowicz był współzałożycielem i prezesem (w l. 1906-1911) miejscowego Towarzystwa Rolniczego, które od 1913r. występuje pod nazwą Okręgowe Towarzystwo Rolnicze, a od 1930 jako Okręgowe Towarzystwo Organizacji i Kółek Rolniczych. Po 1911r. był prezesem honorowym tego Towarzystwa. Zasiadał także w Radzie Nadzorczej Mińskomazowieckiej Ochotniczej Straży Pożarnej, w której pełnił obowiązki skarbnika. Był również kolatorem mińskiego kościoła parafialnego. To on m. in. finansował przebudowę i rozbudowę tego kościoła wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Zmarł w Mińsku dnia 30 l 1924r. o godz. 4 rano w wieku 93 lat. Został pochowany w rodzinnych dobrach repkowskich k. Sokołowa Podlaskiego. Jako znany dobroczyńca i filantrop oraz kolator kościoła p.w. NNMP został upamiętniony tablicą znajdującą się w prezbiterium, na ścianie zachodniej.

Pałac do 1944r. był własnością prywatną (jak i otaczający go park), który był miejscem rekreacji zarówno dla właścicieli, jak i ich gości. Budynek szczęśliwie ocalał podczas dwóch wojen światowych, jednak podczas ostatniej został częściowo zdewastowany. Po wyzwoleniu w lipcu 1944r. znajdował się w nim szpital polowy dla żołnierzy radzieckich, a następnie użytkował go PGR.

W latach 1956-1959 był gruntownie restaurowany i adoptowany na cele szkolne. Podczas tych prac usunięto tarasy. Przez krótki okres mieściła się tu Szkoła Podstawowa nr 3, a następnie (do 1974) Technikum Chemiczne i Miejski Żłobek. W latach 1976-1987 pałac został gruntownie odrestaurowany z przeznaczeniem na Mieiski Dom Kultury, Miejską Bibliotekę Publiczną i siedzibę Towarzystwa Przyjaciół Mińska Mazowieckiego, które w 2002r. przeniosło się do pałacu hr. Lubieńskiei przy ul. Okrzei 16.

Pałac w Mińsku Maz. stanowi przykład polskiej siedziby gruntownie przekształcanej w każdym stuleciu, w zależności od panującego stylu i mody. Jest jedną z najcenniejszych pamiątek narodowego dziedzictwa. W jego progach gościły wielkie postacie historyczne, jak w XVII w. - król Zygmunt III Waza z małżonką Konstancją, (w okresie potopu) król szwedzki Karol X Gustaw i hetman polny Stefan Czarniecki, w XVIII w. - Ks. Stanisław Staszic i Delfina Potocka, w XIX w. - działacz i publicysta polityczny oraz pisarz Julian Ursyn Niemcewicz, wódz naczelny w powstaniu listopadowym gen. Jan Skrzynecki. gen. i poeta Franciszek Dzierżykraj-Morawski, ilustrator i malarz Michał Elwiro Andriolli (dzierżawca wieczysty podmińskiego Stasinowa - obecnie teren miasta przy ul. Warszawskiej za jednostką wojskową, sąsiadujący z ogródkami działkowymi), na przełomie XIX i XX w. - malarz Julian Cegliński z Janowa (pochowany na mińskim cmentarzu), etnograf, folklorysta i kompozytor Oskar Kolberg, malarz Władysław Podkowiński. późniejszy marszałek i wielki bohater narodu fińskiego Carl Gustaw Mannerheim, pisarz Henryk Sienkiewicz, powieściopisarz, nowelista, publicysta i dramaturg Stefan Żeromski, historyk, etnograf i archeolog Zygmunt Gloger, marszałek Józef Piłsudski, gen. Józef Haller, gen. Kazimierz Sosnkowski oraz malarz Wojciech Kossak.

Opracowali: Mariusz Dzienio, Janusz Kuligowski (TPMM)

		Nowo-Mińks (! Błąd w druku, winno być Nowo-Mińsk) Pałac. B-cia Rzepkowicz, nakład K. SkrodzkieJ. Carte Postale/Pocztówka - Odkrytoje pismo, barwna, przed 1905r.
		(Bez napisów - Nowo-Mińsk, Pałac) Union Postale Universelle Russie/Otkrytoje pismo/ Pocztówka, sepia, przed 1905r., widok od strony zachodniej. Do 1939r. jest to jedyna, znana karta przedstawiająca budynek od strony dziedzińca. Do tego okresu eksponowano przede wszystkim elewacje ogrodową - wschodnią, w przeciwieństwie do okresu powojennego, kiedy to zazwyczaj pocztówki pokazują pałac od strony zachodniej. Na uwagę zasługuje gazon z zielenią przed głównym wejściem do pałacu. Widok ten kontrastuje z widokiem dzisiejszym, gdyż cały dziedziniec przed pałacem stanowi asfaltowy plac-parking z boiskiem do gry w koszykówkę, co niezbyt dobrze licuje z reprezentacyjną sylwetką pałacu i profilem działania mieszczących się w nim instytucji.
		Mińsk-Mazowiecki, gub. Warszawska. Pałac Doria Dernałowicza. Nakład Stowarzyszenia Spożywczego "Oszczędność". Wykonał J. Ślusarski. Warszawa. Carte Postale-Pocztówka/Odkrytoje pismo. ok. 1910. Karta zawiera korespondencję w języku niemieckim, wysłaną w czasie l wojny światowej, prawdopodobnie przez żołnierza niemieckiego z Nowomińska do Berlina. Pocztówka została zakupiona w 1998r. w Berlinie, dla kolekcjonera mińskiego.
		Nowo-Mińsk. Pałac Doria Dernałowicza. (J. 6941 16), Pocztowaja kartoczka/Pocztówka - Postkarte, cz..-biała, ok. 1912 (wykorzystano ten sam negatyw jak karta nr 15, jednakże mocno retuszowany). Nad rzeką Srebrną widać kilka postaci, trudnych do zidentyfikowania. Być może są wśród nich właściciele pałacu - Dernałowicze.