Miejscowości Powiatu Mińskiego z końca XIX wieku
Na podstawie Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego z końca XIX wieku
Opracowanie:
Danuta Grzegorczyk
Gmina:
Latowicz
- Bogdanówka
- Borówek
- Budy Wielgoleskie
- Budziska
Wieś w gm. i par. Latowicz. W 1827 r. było 12 domów i 109 mieszk.
- Chyżyny
Folwark w gm. Łukowiec, par. Latowicz, było 40 domów i 250 mieszk.
- Dąbek A. i B.
Dąb, jako nazwa drzewa i dawne nazwisko stanowi źródłosłów bardzo wielu nazw miejscowości, jak: Dąbek, Dębe, Dębniak, Dębieniec, Dębowce, a także Dąbrowa, Dąbrówka, pochodzą prawdopodobnie od dawniejszej zaginionej formy: Dąber. Spotykamy bowiem to końcowe -r w nazwach zwierząt - samców, odznaczających się siłą i dzielnością, jak żubr czy tur. Ta dawna forma Dąber służyła nie tylko za nazwisko drzewu, ale i za imię i nazwisko ludziom, już w żeńskiej formie, np. Dąbrówka. Nazwa Dąbrowa i podobne, poświadczone w XIV w., przyjmowały miejscowości, w których był las z przewagą dębów.
- Dąbrówka
Nazwa notowana w XV w. Dambrowka to "zarosla dębowe, mała dąbrowa".
- Dębe Małe
Wieś i folw. gm. Łukowiec, par. Latowicz. W 1827 r. było 14 domów i 131 mieszk. Pod koniec XIX w. - już 7 bud. murowanych, wiatrak i fabryka krochmalu. W 1576 r. Sebastian Dębski płacił tu podatek od 3 łan, a we wsi Wola Dębska od 4 łan.
- Dębieniec
- Generałowo
- Gołe Łąki
Wieś w gm. Łukowiec, par. Parysów. Pod koniec XIX w. było 9 domów i 61 mieszk.
- Kamionka
- Kol. Kulaśnice
- Kołaczki
Wieś w gm. Łukowiec, par. Parysów.
- Kresy
- Latowicz
Nazwa pochodzi od imienia lub przezwiska Lato. Dawniej Latowice, potem Latowicze. Nazwa pochodzi od imienia lub przezwiska Lato. Wieś książęca, należy do najstarszych miejscowości na wschodnim Mazowszu. Do ok. 1240 r. w posiadaniu rodu Powałów, potem Klemensa. W 1300 r. Jan z Piekar, sędzia czerski, otrzymał Latowicz w dożywocie od ks. Trojdena mazowieckiego, w 1313 r. znajdował się już w posiadaniu Krystyna, wojewody czerskiego. Ok. 1400 r. erygowano w Latowiczu parafię. Dnia 17 lipca 1423 r. Janusz I, książę mazowiecki, nadał mu miejskie prawo chełmińskie. Ostatnim książętom mazowieckim, Annie Konradowej i jej córce, również Annie, zawdzięczał Latowicz nowy kościół, który spłonął w 1613 r. oraz prawo wyrębu w okolicznych lasach - 1532r. Wykarczowano znaczne obszary leśne i założono w obrębie partafii 14 nowych wsi: Dłużew, Transbór, Wielgolas, Kamionka, Wężyczyn, Wole Oleksianka, Strachowska, Rudnik, Dębska, Obromska, Iwowe, Redzyńskie i Strachomin.
Po wcieleniu Mazowsza do Korony, Latowicz należał do królowej Bony (1548-1556) i był jej ulubionym miejscem pobytu. Jak głosi legenda, królowa Bona nie lubiła żab, dlatego je zaczarowała, odtąd wydają inne głosy zamiast kumkania. Pożary w latach 1546-58 wyrządziły miastu poważne szkody. Latowicz był własnością Anny Jagielonki, potem Konstancji, żony Zygmunta III Wazy, który wydał dokumenty zabraniające Żydom osiedlania się w mieście. Wg lustracji, po wojnach szwedzkich w Latowiczu pozostało tylko 18 domów i 300 mieszkańców. W 1737 r. ks. August Czartoryski, wybudował tu nowy kościół. W 1777 r. miasteczko posiadało już 166 domów, ale na pocz. XIX w. zaczęło wegetować, ustały jarmarki i targi. Propinację (wyłączne prawo do produkcji i sprzedaży trunków) przejął starosta i proboszcz, zamek popadł w ruinę.
W 1869 r. Latowicz utracił prawa miejskie.
Zabytki:
rynek czworoboczny z neogotyckim kościołem. Obecny kościół murowany, z lat 1899-1911 budowany wg projektu Józefa Piusa Dziekońskiego. Wyposażenie częściowo renesansowe i barokowe, min. marmurowa chrzecielnica z 1647 r. Po obu stronach kościoła dwie kapliczki murowane, słupowe, czworoboczne, dwukondygnacyjne z namiotowymi daszkami. Wzniesienie zwane Górą Królowej Bony - ślady średniowiecznego grodziska, w rynku - kopczyk z tablicą ku czci poległych bojowników o niepodległość.
- Nowiny
- Oleksianka
Wieś i folw. w gm. Iwowe, par. Latowicz. Folwark w 1885 r. miał 1004 mr, do niego należała wieś Redzyńskie, było 507 mieszkańców.
- Podstaw
- Redzyńskie
Wieś i folw. w gm. Iwowe, par. Latowcz. W 1827 r 46 domów, 255 mieszk., w 1886 r - 229 mieszk.
- Rozstanki
- Stara Wieś
- Stawek
- Strachomin
Wieś i folw. w gm. Iwowe, par. Latowicz. W 1660 r. wieś wchodziła w skład starostwa latowickiego. W 1827 r. 34 domy, 250 mieszk., w 1869 r folw miał 963 mr. obszaru - 293 mieszk. i obejmował wsie: Strachomin i Żebraczka.
- Transbór
- Waliska
Wieś i folw. w gm. Łukowiec, par. Latowicz. Wg Złotej Księgi, t.IX, s. 162) wieś ta ma być gniazdem rodu Walickich herbu Łada, mieszkających pierwotnie w pow. grójeckim. W 1436 r. Jan i Bolesław, książęta mazowieccy, nadają w Nowogrodzie Andrzejowi, Michałowi, Maciehowi i Mikołajowi Ładom wieś Waliska w ziemi czerskiej. W 1540 r. we wsi "Valijska" w par. Latowicz, siedzą Marcin Walicki i Michał Walicki z braćmi. W 1576 r. wieś miała sześciu posiadaczy na 9. łanach.
W 1827 r. było tu 26 domów i 236 mieszk.
- Wężyczyn
Wieś w gm. Łukowiec, par. Latowicz. W 1827 r. 23 domy i 232 mieszk
- Wielgolas
W 1576 r. Wielkilas, wieś i folw. w gm. Łukowiec, par. Latowicz. W 1827 r. 27 domów, 162 mieszk. Folwark 401 mr. obszaru, 9 wsi i szkołę początkową.
- Wymyśle
Dziś przedmieście Latowicza, w spisie z 1827 r. padana jako wieś rządowa, mająca 49 domów 270 mieszk.
